Hazırlayan: Hüdayi Cilasun

Dünyalı Dergi‘nin Nisan 2014 sayısında yer alan “Laboratuvar” köşesindeki “Tırmanan Su” deneyinin açıklamasını merak ediyor musun?

laboratuvar-nisan2014

Suyun tırmanmasını sağlayan olgular “kılcallık” ve “sıvı basıncı”.

Sıvılar yer çekimine rağmen ince, dar borularda yukarı doğru hareket edebilirler. Kullanılan boru inceldikçe olayı gözlemlemek kolaylaşır. Kılcallık olmasaydı bitkiler kökleriyle topraktan aldıkları suyu yapraklarına ve dallarına ulaştıramazdı.

Su dolu bir bardağa ucu suya girecek şekilde bir kâğıt mendil yerleştirdiğinde suyun zamanla yukarı tırmanmasının nedeni budur. Fakat yaptığın deneyde bundan fazlası var. Kâğıt havlunun her iki ucu da suyun içinde olduğu için kılcallık bu olayın bir kısmını açıklayabilir.

Suyun sıvı düzeyleri eşitlenene dek bir bardaktan diğerine geçmesinin nedeni basınçtır. Sıvılar ağırlıkları nedeni ile basınç yaparlar. Bir sıvının basıncı derinliğine bağlıdır. Derinlik (istersen buna yükseklik de diyebilirsin) artıkça basınç da artar.

Su başlangıçta kâğıt havlunun her iki ucunda yükseldi. Buraya kadar olayın nedeni kılcallıktı. Kâğıt havlu tamamen ıslandığında kaplar arasında bağlantı kurulmuş oldu. Yani bir tür bileşik kap elde ettin. Bileşik kaplarda sıvı basınçları eşitlenmek ister. Ama senin bardaklarında basınçlar eşit değildi! Çünkü yükseklikleri farklıydı. (Yüksekliğinin daha büyük olduğu bardakta basınç daha büyüktür.) Basınçların eşitlenebilmesi için suyun bir bardaktan diğerine geçmesi gerekti. Su da öyle yaptı. Yükseklikler eşitlendiğinde basınçlar da eşitlendiğinden su aktarımı durdu.